100-ADIYAT:

------------------------------------------------------------------------

"Vav", kasemdir. "Adiyat" hizla kosmak, segirtmek mânâsina "adv"den ism-i fail cem-i müennes salimdir. Su halde at, deveye diger kosanlarin hepsine söylenebilir. "Kamus" sahibinin "Besâir"de beyanina göre bu "adv" maddesi, esasinda tecavüz mânâsinda kullanilir. Kâh yürüyüs itibariyla düsünülür, ona "adv" yani segirtmek denilir. Ve kâh kalbi olarak düsünülür, ona adavet ve muadat yani düsmanlik denir Kâh da adalet bozmak itibariyla düsünülür ona da udvar, yani zulüm ve adaletsizlik denilir. Ve kâh da mekan ve yer itibariyla düsünülür, ona da adva yani sivayet denilir. Diger mânâlar bundan türemistir. "Ganiy" vezninde "adiy" ve sariye vezninde "âdiye" daima harp ve kitale kosup hücum eden topluluga denir. Bazilari "adîy", piyade saldirganlarina; "âdiye", süvari (atli) saldirganlarina mahsus oldugunu söylemistir. Burada Hz. Ali'den rivayet edilerek Arafat'a giden hacilarin develeriyle tefsir edildigine dair bir rivayet nakledilmis ise de, Ibnü Abbas'dan rivayet edildigi üzere süvarilerin atlari olmak âyetlerin mefhumuna göre açiktir ve tefsircilerin pek çogu bunu tercih etmislerdir. Zira DABH atlarin kosu esnasindaki nefeslerinin sesleridir ki, "sahil" denilen kisnemek degil, yemi ve sahibini gördügü zaman yaptigi gibi hamhame (genizden ses getirme) denilen sesi de degil, hizli nefes sesi olan bir harilti ve hohlamadir. Denilmistir ki "dabh", bir at bir de köpek kosarken olur. Kelamin takdiri veya "dâbihât", mânâsindadir.

2\. Sonra "Kadh", çakmak çakmak, yani hizla çarpmak çakmakla ates çikarmaktir. Bu da atlarin kosarlarken hizlarindan tirnaklariyla çarptiklari taslardan çakmak gibi atesler çakarak gitmelerinde görülür. Ki bu geceleyin görülecegi ve hiz eseri oldugu için onlarin hem kuvvetlerine, hem de geceleyin kostuklarina isaret eder. En açik olan mânâ da budur.

Bununla beraber bunu daha diger mânâlarla açiklayanlar da olmustur:

1- Bir kisim tefsirciler demislerdir ki: Gerçi bu âyetlerden maksat atlardir. Fakat ates çikarmalari, sahipleriyle düsmanlari arasinda harbi kizistirmalari, harp atesini tutusturmalaridir. Nitekim "Ne zaman savas için bir ates yakmislarsa." (Maide, 5/64) buyurulmustur. Ve harp kizistigi zaman "firin kizisti" denilmek de darb-i meseldir.

2- Bunlar geceleyin ihtiyaçlari ve yemekleri için ates yakan gazilerdir, "gazilerden bir topluluktur" denilmis, nitekim "âdiyat"i hacilarin develerine yoranlar da Arafat'tan geceleyin Müzdelife'ye, Mes'ar-i Haram'a gelip orada ates yakan hacilar demislerdir.

3- Agir, heyecanli sözler söyliyerek düsmanlik atesi çalip tutusturan diller, denilmis ki, bu mânâda "kadhan" dil ile düsmanliga yorumlanabilir.